شیمی پیرامون ما

ميدانيم كه پديده لومينانس با قرار گرفتن ماده در مقابل نور ويا عوامل خارجي همانند ضربه،مالش ،خراش و...نيز ايجاد مي شوند.دانشمندان براي هر يك از عواملي كه موجب اين امر مي شوند نامهايي را انتخاب نموده اند.

ترمولومينانس(Thermoluminscence):

يعضي از كاني ها در صورتي كه در محيط تاريك حرارت داده شوند از خود نوري ساطع مي كنند.نام ترمولومينانس نيز به معني لومينانس حاصل از حرارت است. در اين كاني ها انرژي جذب شده توسط كاني در پيوند هاي شيميايي بين اتم هاي آن به دام مي افتند ودر صورت اعمال حرارت ،اين انرژي به صورت نور افشاني آزاد مي شود. ترمولومينانس در محدوده ي دماي بين 50 تا 475 درجه سانتيگراد در كاني ها مشاهده مي شود. در برخي از سنگ ها وكاني ها تنها يك بار پديده ي ترمولومينانس  را به نمايش ميگذارد وپس از آن براي هميشه اين خاصيت را از دست مي دهند.

در اين كاني ها ،هنگام فرايند تبلور گروهي از الكترونهاي برانگيخته در مدارهاي الكتروني بالاتر از مدار اصلي شان بدام مي افتند وثبت مي شوند هنگام حرارت دادن كاني ،اين الكترونها فرصت مي يابند به مدار هاي اصلي شان سقوط كنند ودر حين انتقال انرژي ذخيره شده در خود را بصورت فوتون هاي نور مرئي آزاد كنند.

تريبولومينانس(Tirboluminscence):

در تاريكي بعضي از كاني ها در نتيجه خراشيده شدن يا خرد شدن ،ضربه خوردن ويا حتي تحت مالش قرار گرفتن از خود لومينانس را نشان مي دهند. نام تريبولومينانس نيز برگرفته از واژه لاتين تريبو(Tribo) به معني مالش واصطكاك است .در اين كاني ها،بيز هنگام تبلور ودرنتيجه خضور فعال كننده ها انرژي حاصل از تبادلات الكتروني در پيوندهاي اتمي به دام افتاده است. در نتيجه ي اعمال انرژي مكانيكي ،اين انرژي به شكل نور افشاني در محدودهي طيف مرئي نور آزاد ميشود.

تريبولومينانس پديده اي كمياب واستثنايي است كه معمولا كيفيت آن از نمونه اي به نمونه ديگر تفاوت دارد. از بين سنگها وكاني ها اسفالريت از جمله كاني هايي است كه معمولا اين پديده را به خوبي نشان مي دهد.

 شايد نگين افسانه ايي كه از آن با نام گوهر شب چراغ ياد شده است نيز ريشه در اين واقعيت علمي داشته باشد!

تنبرسانس (Tenebrescence):

در اوايل دهه ي 1800 ميلادي نوعي سوداليت با رنگ ناپايدار صورتي در گرينلند كشف شد. هنگامي كه اين كاني در معرض تابش نور در روز قرار مي گرفت ،صورتي آن به سررعت كم رنگ ميشد وهنگاميكه در تاريكي قرار داده ميشد رنگ صورتي خود را باز مي يافت! اين تغيير رنگ از صورتي به بيرنگ وبر عكس بارها وبارهاقابل تكرار بود بعد ها كاني هاي ديگري نيز پيدا شدند كه داراي اين ويژگي اعجاب انگيز بودند. اين ويژگي را تنبرسانس ناميده شد كه از واژه ي تين درتنبر (Tenbre)به معني تاريكي گرفته شده است .كاني هايي كه به صورت برگشت پذير در تاريكي ويا در پاسخ به يك نور با طول موج نور،مي درزخشند وبا قرار گرفتن در معرض تابش طول موج متفاوت ،رنگ خود را از دست مي دهند وبيرنگ ميشوند تنبرسنت ناميده ميشوند . اين خاصيت كه فتوكروميسم بازگشت پذيرنيز ناميده ميشود تنها در تعداد انگشت شماري از كاني ها ديده ميشود ونظير واكنش كه در شيشه هايفوتوكروميك عينك هاي طبي در مقابل تابش پرتو از خود نشان ميدهند.

با وجود اين فتوكروميسم در كاني ها بي نهايت تكرار پذير است اما هر گونه حرارت دادن نمونه تنبرسانس ،اين خاصيت را براي هميشه ازبين مي برد.

منبع: مجله رشد آموزش زمين شناسي،شماره 43،يازدهم،زمستان 1384