بسياري از فلزها وتركيب هاي آنها به مقدار كم يا زياد براي انجام فرايندهاي اساسي زيستي ،ادامه زندگي،رشد ونمو انسان ،حيوان وگياه بسيار لازم است. تعدادي از فلزات مثل آهن ،مس،روي ، منيزيم ومنگنز از دسته فلزاتي هستند كه وجود آنها براي عملكرد صحيح بدن موجودات زنده ضروري است.طبيعت، فلزات مورد نياز موجودات را در حد معيني فرا هم مي كند. ولي چنانجه از حد معيني ميزان اين فلزات افزايش پيدا كند به دليل پايداري وتجزيه پذيري اندك آنها در طبيعت موجودات با مشكلات وصدماتي روبرو خواهند شد.

فلز روي بصورت فلز –آنزيم در تنظيم نقل و انتقال گاز دي اكسيد كربن نقش عمده اي دارد ولي ميزان زياد آن بر روي دستگاه گوارش اثر گذاشته وبه التهاب آنها منجر مي شود وتهوع  ناراحتي معده واسهال را بدنبال خود مي آورد. در موش خانگي ميزان زياد آن از راه تزريق سبب اختلال سلسله اعصاب مركزي ولرزش دست وپا مي گردد.

مس در فرايند هاي مختلف زيستي در گياهان ، انسان و جانوران شركت دارد ولي ميزان زياد تنفس گرد وغبار تركيبهاي مس سبب پر خون شدن مخاط ونسوج بيني وگاهي زخم شدن ويا سوراخ شدن جدار وديواره بيني مي شود.تماس پوست بدن با تركيبهاي مس ممكن است، سبب خارش وتاول (در صورت مسموميت شديد)شود. تركيبهاي مس محرك روده و معده اند ودر انتهاي اعصاب معده را تحريك كرده وسبب تهوع شديد مي شود.

در مقابل فلزات مفيد ،فلزات ديگري نيز وجود دارند كه بر حسب اطلاعات فعلي براي موجودات زنده بي فايده اند. از جمله آنها، فلزاتي موسوم به فلزات سنگين همانند جيوه ،سرب،كادميم و... مي باشند. گرچه فلزات سنگين نيز جزءمواد طبيعت هستند ولي اغلب در معادن ودر قشر پوسته زمين قرار دارند وكمتر با موجودات زنده در تماس هستند، به اين دليل گفته مي شود بايد مقدار پخش فلزات سنگين در طبيعت به صفر برسد. از مهمترين ويژگي اين فلزات سنگين عبارتند از :

·                    پايداري يا تجزيه ناپذيري بيولوژيك

·                    استعدادتجمع پذيري

·                    توانايي ورود به زنجيره غذايي

·                    تشكيل تركيبهاي كمپلكس با ملكولهاي مواد آلي

فلزها در اثر ورود ويا تماس از راههاي مختلف با انسان گياه يا حيوان مسموميت وعوارض زيست محيطي وبيولوژيكي  ايجاد مي كنند، شدت مسموميت به نوع فلز،مقدار فلزوهمچنين طول مدت ورودوتماس با فلز بستگي دارد.اين نوع مسوميت را ميتوان به دو نوع حاد ومزمن بخش كرد.

مسموميت حاد:  كه در اين نوع مسموميت فلزها به يكباره به مقدار زياد با شخص تماس پيدا مي كند عوارض وعلائم مسموميت حاد  شديد وسريع است ودر صورت نرسيدن به فرد مسموم ممكن است منجر به مرگ شود.

مسموميت مزمن :  در اين نوع مسموميت فلزها به مقدار كمي يا جزيي ودر دفعات زياد ودر زمان طولاني در افراد بروز مي كند. آثار وعلايم ان نيز به كندي وپس از گذشت زمان طولاني ظاهر ميشود.

بطور كلي  هر فلزي از راههاي معيني وارد بدن ميشود وتغيييراتي در بدن بوجود مي آورد .ممكن است فلزبه همان صورت اوليه جذب شود ويا تغيير كند وسپس جذب بدن شود.

برخي از فلزها ممكن است در اعضا ويا بافتهاي بدن تجمع كنند وذخيره شوند. بطور كلي بروز اثرات مسموميت از راههاي پوستي ديرتر آشكار مي شود اما از راه تنفسي سريع تر اثر مي گذارد.همانگونه كه قبلا ذكر شد، اين به نوع فلز خواص فيزيكي، شيميايي وفيزيولوژيكي فلزبستگي دارد .

شايد اولين فلز سنگيني كه در گفتگوهاي مسائل محيط زيستي وبيولوژيكي مطرح شد جيوه باشد.در مسموميت با جيوه فرد درد شكم ،تهوع ،اسهال،غدد بزاقي ودر ميزان زياد مسموميت لرزش ماهيچه ها وبيمارهاي رواني و... ظاهر مي شود.

در مسموميت با سرب عوارض كليوي ومعدي روده اي،كم خوني ،سردرد،خيال پردازي توّ هم واغما وسرانجام ومرگ را مشاهده مي گنيم.

در مسمو ميت انسان با كادميم خشكي گلو ،سرفه،تهوع،اسهال،سر گيجه ودر ميزان زياد كم خوني مشاهده مي شود. كادميم داراي يك خاصيت ويژه اي است كه براحتي در گندم انباشته وغني ميشود. در يكي از استانهاي جنوبي سوئد،آزمايشات انجام شده بر روي گندم هاي كهنه نشان داده كه مقدار درصد كادميم در گندم در طول سده ي1900دو برابر شده است.

 

 

منبع 1-شيمي محيط زيست دكتر محمد رضا ملاردي ودكتر سوسن اصغري -  1383

  2-بحران محيط زيست ترجمه وتاليف منوچهر دبير سياقي