مقدمه:

احتمالا در مراجعه به جدولهاي تناوبي مختلف به نكته اي برخورده ايد ،نكته ايي كه ذهن را مشغول مي سازد كه چرا عنصر 104 در جدول هاي مختلف با نماد هاي شيميايي گوناگون نمايش داده مي شود . ( Ku ، Rf ، Unq )

به راستي نام عنصر 104 چيست  ؟ رادرفوريم،كورچاتوريم ،اونيل كواديم ؟

روش هاي نامگذاري:

جهت نامگذاري عناصر روش هاي مختلفي بكار گرفته شده است. معمولي ترين منشاء   نامگذاري براي يك عنصر،خاصيتي است كه آن عنصر از خود نشان مي دهد. مثلا عنصر راديم از واژه لاتين راديوس (Radius)به معني اشعه گرفته شده است .(كاشف راديم ماري كوري است .)

پس از خواص ،عمومي ترين منشاء نامگذاري براي يك عنصر ،نام مكاني است كه در آن عنصر كشف شده است. مثلا هافنيم در كپنهاك دانمارك كشف شد.نام لاتين كپنهاك ،هافنيا بود.

منشاء ديگر نام ها ،از نام كاني شامل آن عنصر گرفته شده است .ليتيم در يك كاني يافت شد ونام آن از واژه يوناني ليتوس به معناي سنگ گرفته شده است.

سرانجام چند عنصربه عنوان بزرگ داشت مكان يا كاشف آن نامگذاري شده است. مثلا كوريم ،عنصري پرتوزا است كه به افتخار ماري وپير كوري نامگذاري شده است.

حال وضعيت عنصر 104 چگونه است؟ اين عنصر توسط گيورسو در سال 1969 در آمريكا كشف شده و به افتخار ارنست رادرفورد ،رادرفوريم با نماد شيميايي Rf نامگذاري شد.

دانشمندان فيزيك هسته ايي دوبناي شوروي عنصر104 را سنتز نمودند وبه ياد«كورچاتف» نام «كورچاتوريم» با نماد شيمياييKu  براي آن پيشنهاد دادند.

واكنش هسته ايي مربوط به سنتز آن را مي توان بصورت زير نشان داد:

     ²⁴⁹               12                                           257               1

          Cf     +       C                                    Rf    +       n

     98                 6                               104               0

اين عنصر مصنوعي است كه در شتاب دهنده هاي خطي به وجود مي آيد.در شتاب دهنده ها يونهايي كه با سرعت بسيار زياد در حركت هستند ،به هدف هايي از عناصر سنگين برخورد مي كنندوعناصر تازه ايي را بوجود مي آورند. چون پژوهش هاي مشابهي بطور همزمان در گوشه كنار جهان انجام شده ،ارزيابي ادعاي كشف اين عناصر مشكل است.

راه حل:

يكي از مسئوليت هاي انجمن جهاني شيمي محض وكاربردي آيوپاك IUPAC  استاندارد كردن نامگذاري اجسام شيميايي است. سيستمي كه آيوپاك براي نامگذاري عناصر 104 وبعد از آن طرح كرده ساده است.

ميدانيم كه تا پيش از اين نماد هاي شيميايي عناصر تك يا دو حرفي بودند آيوپاك براي اين عناصر نماد شيميايي سه حرفي را پيشنهاد داد به طوريكه نام اين عنصر ،مستقيما از عدداتمي آن،با استفاده از ريشه هاي لاتيني ويوناني مشتق مي شود. اين ريشه ها بر حسب ارقام عدداتمي با پسوند –ايم  ium –كه به منظور كامل كردن نام عنصر افزوده مي شود،تنظيم مي گردد.بنابر اين نام عنصر 104 « اونيل كواديم »مي شود كه لفظ به لفظ يك ،صفر،چهار معني مي دهد. نماد شيميايي عنصر در اين سيستم ،از حرف هاي اول ريشه هاي ارقامي كه نام آن را مي سازند،تشكيل مي شود.

بايد متذكر شوم كه براي عنصر 105 نيز ،چون پژوهشهاي مشابهي به طور همزمان در گوشه وكنار جهان انجام شد،ادعاهاي مختلفي جهت كشف آن وجود دارد بطوريكه همانند عنصر 104 دانشمندان فيزيك هسته ايي به سرپرستي گيورسو به روش همجوشي هسته كاليفرنيم 249ونيتروژن15 سنتز شد .آنها نام هانيم ( به ياداتوهان كاشف اكتينيم وشكاف هسته)نهادند. دانشمندان فيزيك هسته ايي شوروي نيز با روش هاي مشابه اين عنصر را سنتز كردند ونام «دابنيم» با نماد شميميايي Db نهادند.

 معادله واكنش هسته ايي مربوط به سنتز آن را مي توان به صورت زير نشان داد:

     249             15                              260                 1

          Cf     +        N                               Ha   +      n

      98                7                              105              0

انجمن جهاني شيمي محض وكاربردي آيوپاك براي از بين بردن اين دو گانگي با روشي كه پيش از اين ذكر شد نام «اونيل پنتيم » با نماد شيميايي Unp را گذاشتند.

در انتها:

با اين روش شيميدان ها عناصر 104 به بعد را نامگذاري نمودند تا گره ي سر در گمي همگان را باز كنند.  

منابع:

1.      اسموت شيمي عمومي با نگرش كاربردي تاليف اسميت  پرايس ترجمه خواجه نصير طوسي و...  چاپ هفتم 1384

2.      تاريخ مختصر علم شيمي  - دكتر م. ملاردي سيد رضا آقاپور مقدم

3.      سايت     http://www.ngdir.ir

4.      شيمي عمومي چالز مورتيمر چاپ 1370 (جهت تهيه جدول تناوبي)َ

التماس به خدا شجاعت است

اگر برآورده شود رحمت است

اگر برآورده نشود حکمت است.

التماس به خلق خدا ذلت است

اگر برآورده شود منت است

اگر برآورده نشود خفت است.